Pankreas kanseri, dünya genelinde en ölümcül kanser türlerinden biri olarak bilinmektedir. Bu hastalığın en tehlikeli yönü, genellikle ileri evrelere ulaşana kadar belirgin semptomlar vermemesidir. Türkiye'de her yıl yaklaşık 7.000 kişiye pankreas kanseri tanısı konulmakta ve bu vakaların büyük çoğunluğu ileri evrede tespit edilmektedir. 5 yıllık sağkalım oranının ortalama %5 civarında olması, erken teşhis ve risk faktörlerinin bilinmesinin hayati önem taşıdığını göstermektedir.

Son yirmi yılda pankreas kanseri insidansı dünya genelinde iki katına çıkmıştır. Kuzey Amerika ve Avrupa'da en yüksek oranlara ulaşan bu hastalık, ABD'de siyahi bireylerde beyaz veya Asyalı popülasyonlara kıyasla daha sık görülmektedir. Güncel tıbbi literatürde kapsamlı araştırmalar, bu sessiz hastalığın temel tetikleyicilerini ortaya koymaktadır.

Bu makalede, 2026 yılı itibarıyla bilimsel literatürde tutarlı şekilde bildirilen pankreas kanserinin 10 temel risk faktörünü, korunma yollarını ve Op. Dr. Murat Üstün'ün kanser cerrahisi alanındaki uzmanlığı çerçevesinde erken tanı stratejilerini ele alıyoruz.

1. Sigara Kullanımı: En Güçlü Değiştirilebilir Risk Faktörü

Sigara, pankreas kanseri için en iyi bilinen ve en güçlü değiştirilebilir risk faktörüdür. Güncel araştırmalar, sigara içen bireylerin pankreas kanseri geliştirme olasılığının içmeyenlere kıyasla yaklaşık 2 kat (odds oranı: 1,74) daha yüksek olduğunu göstermektedir. Pankreas kanseri vakalarının yaklaşık %25-30'unun doğrudan sigara kullanımıyla ilişkili olduğu tahmin edilmektedir.

Ancak umut verici olan nokta şudur: Sigara bırakıldığında bu risk zamanla azalmaktadır. 10-20 yıllık bir bırakma süreci sonrasında, pankreas kanseri riski hiç sigara içmemiş bireylerin düzeyine yaklaşmaktadır. Pasif sigara maruziyetinin de pankreas kanseri riskini artırdığı unutulmamalıdır. Bu nedenle hem aktif hem de pasif sigara kullanımından kaçınılması, pankreas kanseri önlenmesinde atılabilecek en önemli adımdır.

2. Alkol Tüketimi ve Pankreatit İlişkisi

Günde üçten fazla alkollü içecek tüketimi olarak tanımlanan ağır alkol kullanımı, çok sayıda çalışma ve meta-analizde pankreas kanseri riskinin artmasıyla ilişkilendirilmiştir. Hafif veya orta düzeyde alkol tüketimi istatistiksel olarak tutarlı bir risk artışı göstermese de, alkolün pankreatit (pankreas iltihabı) için iyi bilinen bir neden olduğu ve pankreas iltihabının da kansere giden yolda kritik bir basamak oluşturduğu unutulmamalıdır.

Kronik pankreatit, pankreas kanseri riskini 10 kat veya daha fazla artırabilmektedir. Özellikle pankreatit atağından sonraki ilk yıl içinde risk belirgin şekilde yükselmekte ve bildirilen odds oranları 21,35'e kadar çıkabilmektedir. Bu nedenle alkol tüketiminin sınırlandırılması, pankreatit gelişimini ve dolayısıyla pankreas kanseri riskini azaltmak için kritik öneme sahiptir.

3. Yüksek Vücut Kitle İndeksi (VKİ) ve Obezite

Obezite (VKİ >30 kg/m²), sigara durumu, diyabet ve yaş gibi faktörler kontrol edildikten sonra bile pankreas kanseri için bağımsız bir risk faktörü olarak kabul edilmektedir. Vücut kitle indeksindeki her 5 puanlık artışın pankreas kanseri riskini anlamlı ölçüde artırdığı bilimsel olarak gösterilmiştir.

Özellikle karın bölgesinde yoğunlaşan abdominal yağlanma, pankreas kanseri açısından ayrı bir risk faktörü olarak değerlendirilmektedir. Genç yaşta başlayan obezite, uzun süreli metabolik stres nedeniyle riski daha da yükseltmektedir. Obezite cerrahisi, morbid obezite hastalarında hem kilo kontrolü sağlamakta hem de pankreas kanseri dahil birçok kanser türünün riskini azaltmada etkili bir yöntem olarak gündemdedir.

4. Diyabet: Hem Risk Faktörü Hem Erken Uyarı Sinyali

Diyabet, pankreas kanseri ile karmaşık ve çift yönlü bir ilişkiye sahiptir. Tip 2 diyabet, pankreas kanseri için bilinen bir risk faktörüdür; ancak aynı zamanda pankreas kanseri de diyabete neden olabilir. Bu nedenle özellikle 50 yaş üzerinde ani başlayan diyabet veya mevcut diyabetin aniden kötüleşmesi durumunda pankreas kanseri mutlaka araştırılmalıdır.

50 yaş üzeri bireylerde ani diyabet tanısı alanlarda pankreas kanseri riski 8 kat daha fazladır. Her ne kadar yeni başlangıçlı diyabette genel pankreas kanseri gelişme riski düşük (%0,3-1) kalsa da, bu klinik değişiklikler ileri değerlendirme gerektirmektedir. Pankreas kanserli hastaların %75-80'inde insülin direnci mevcuttur ve bu durum, hastalığın metabolik etkisinin ne denli derin olduğunu göstermektedir.

5. Beslenme Alışkanlıkları: Kırmızı Et ve Şekerli İçecekler

Kırmızı et ve şekerli içecekler konusundaki veriler kısmen çelişkili olsa da, genel eğilim riski artıran bir yöne işaret etmektedir. VKİ gibi karıştırıcı faktörler nedeniyle sonuçlar karmaşıklaşmaktadır. Bazı çalışmalar, günde ikiden fazla şekerli içecek tüketenlerde riskin arttığını gösterirken, diğerleri anlamlı bir ilişki bulamamıştır.

Buna karşılık, bitki bazlı gıdalar, kuruyemişler ve Akdeniz tarzı beslenme düzeninin pankreas kanseri riskini azalttığı bilimsel olarak gösterilmiştir. İşlenmiş kırmızı et, kızartılmış gıdalar ve yüksek yağlı diyetin pankreas üzerinde oluşturduğu kronik inflamatuar yük, uzun vadede kanser gelişimini tetikleyebilmektedir. Sağlıklı beslenme alışkanlıklarının benimsenmesi, pankreas kanseri riskinin azaltılmasında önemli bir stratejidir.

6. Pankreatit: Hem Neden Hem Sonuç

Pankreatit, pankreas kanserinin hem nedeni hem de sonucu olabilecek, dikkatle değerlendirilmesi gereken bir durumdur. Pankreatit nispeten nadir bir durum olmakla birlikte, pankreas kanseri değerlendirmesinde akılda tutulması gereken önemli bir risk faktörüdür.

Risk, özellikle bir pankreatit atağından sonraki ilk yıl içinde belirgin şekilde yükselmektedir. Kronik pankreatit hastalarında pankreas kanseri riski 10 kat veya daha fazla artmaktadır. Alkol, safra taşları ve hipertrigliseridemi gibi pankreatitin bilinen tetikleyicilerinden kaçınılması hem pankreatit hem de sonrasında gelişebilecek pankreas kanseri riskini azaltmak açısından kritik öneme sahiptir.

7. Yaş Faktörü: 40 Yaş Sonrası Artan Risk

Pankreas kanseri riski 40 yaş sonrasında artmaya başlar ve ileri yaşla birlikte belirgin şekilde yükselir. Vakaların %80'inden fazlası 60-80 yaş arasında gelişmektedir. Türkiye'de pankreas kanseri en sık 70 yaş üzeri bireylerde görülmekte olup, erkeklerde 8., kadınlarda 5. en sık kanser türüdür.

Genç bireylerde pankreas kanseri nadir olmakla birlikte, aile öyküsü veya genetik yatkınlığı olan genç hastalarda erken tarama programlarının uygulanması önerilmektedir. Yaşla birlikte artan risk, düzenli sağlık kontrolleri ve risk faktörlerinin yönetiminin önemini bir kez daha vurgulamaktadır.

8. Aile Öyküsü: Genetik Yüklemenin Önemi

Birçok kanser türünde olduğu gibi, pankreas kanserinde de aile öyküsü kritik bir risk faktörüdür. Birinci derece akrabalarında pankreas kanseri bulunan bireylerde risk 2-3 kat artmaktadır. Ailede 3 veya daha fazla kişide pankreas kanseri varsa, risk 57 kata kadar çıkabilmektedir.

Pankreas kanseri aile öyküsü bulunan bireylerin, manyetik rezonans kolanjiyopankreatografi (MRCP) veya endoskopik ultrason (EUS) ile tarama yapılması güncel kılavuzlarda önerilmektedir. Erken teşhis için bu tarama yöntemlerinin düzenli aralıklarla uygulanması, aile öyküsü olan bireylerde hayat kurtarıcı olabilir.

9. Genetik Yatkınlık ve Kalıtsal Kanser Sendromları

BRCA2 ve ATM gibi genlerdeki patojenik varyantlar, pankreas kanseri gelişme riski ile ilişkilendirilmiştir. Pankreas kanseri vakalarının yaklaşık %5'i genetik kökenlidir. Bilinen kalıtsal kanser sendromlarına sahip bireylerin, MRCP veya EUS ile pankreas kanseri taramasından geçmesi önerilmektedir.

Bu genetik risk faktörleri arasında Lynch sendromu, Peutz-Jeghers sendromu, BRCA1 ve BRCA2 mutasyonları yer almaktadır. Genetik danışmanlık, aile öyküsü güçlü olan bireyler için erken müdahale ve tarama stratejilerinin belirlenmesinde hayati rol oynamaktadır. 6174delT mutasyonu gibi spesifik varyantlar, pankreas kanseri riskini önemli ölçüde artırabilmektedir.

10. Premalign Pankreas Lezyonları: Sessiz Tehlike

Müsinöz kistik neoplazi (MCN) ve intraduktal papiller müsinöz neoplazm (IPMN) gibi müsinöz pankreas kistleri, premalign lezyonlar olarak kabul edilmekte ve pankreas kanserine ilerleme potansiyeli taşımaktadır. Bu lezyonların yönetimi, lezyon boyutuna, büyüme hızına ve diğer özelliklerine bağlı olarak cerrahi rezeksiyondan MRCP veya EUS ile surveyansa kadar geniş bir yelpazede değerlendirilmektedir.

Bu lezyonların erken tespiti ve uygun yönetimi, pankreas kanserinin önlenmesinde kritik öneme sahiptir. Özellikle tesadüfen saptanan pankreas kistlerinde, uzman değerlendirmesi ve uygun takip protokollerinin uygulanması gerekmektedir.

Risk Faktörlerinin Karşılaştırmalı Tablosu

Risk Faktörü	Risk Artışı	Önlenebilir mi?
Sigara kullanımı	~2 kat (OR: 1,74)	Evet
Ağır alkol tüketimi (>3 içecek/gün)	Anlamlı artış	Evet
Obezite (VKİ >30)	Bağımsız risk faktörü	Evet
50+ yaş ani diyabet	~8 kat	Değerlendirme gerekir
Kronik pankreatit	10+ kat (OR: 21,35)	Kısmen
Ailede 1 kişi	2-3 kat	Hayır (tarama önerilir)
Ailede 3+ kişi	~57 kat	Hayır (tarama önerilir)
BRCA2/ATM mutasyonları	Anlamlı artış	Hayır (tarama önerilir)
Premalign lezyonlar (IPMN/MCN)	İlerleme riski	Cerrahi/takip

Pankreas Kanserinin Erken Belirtileri: Nelere Dikkat Edilmeli?

Pankreas kanseri genellikle geç evrelerde teşhis edilmesine rağmen, bazı erken uyarı sinyallerinin bilinmesi hayat kurtarıcı olabilir:

• Açıklanamayan kilo kaybı: Diyet yapmadan belirgin kilo kaybı, pankreas kanseri dahil birçok kanser türünün erken işareti olabilir.
• Karın ağrısı: Özellikle sırta vuran, sürekli bir karın ağrısı pankreas kökenli olabilir.
• Sarılık: Ciltte ve gözlerde sararma, pankreas başındaki tümörlerin safra kanalını tıkaması sonucu ortaya çıkabilir.
• Ani başlayan diyabet: 50 yaş üzerinde beklenmedik şekilde gelişen Tip 2 diyabet, mutlaka araştırılmalıdır.
• İştahsızlık ve hazımsızlık: Kronik sindirim şikayetleri pankreas patolojisine işaret edebilir.
• Koyu idrar ve açık renkli dışkı: Safra akışındaki tıkanıklığın göstergeleri olabilir.
• Kaşıntı: Özellikle sarılıktan önce ortaya çıkan yaygın kaşıntı, safra tuzlarının birikmesine bağlı olabilir.

Korunma Stratejileri: Risk Nasıl Azaltılır?

Pankreas kanseri genellikle en ölümcül malignitelerden biri olarak kabul edilir çünkü çoğunlukla ileri evrede keşfedilir. Hastalık geliştikten sonra tepki vermek yerine, klinisyenler ve bireyler proaktif bir yaklaşım benimsemelidir. Aşağıdaki stratejiler, pankreas kanseri riskinin azaltılmasında etkili olabilir:

• Sigarayı bırakın: En önemli önlenebilir risk faktörünü ortadan kaldırın.
• Alkol tüketimini sınırlayın: Günde 3 içecekten fazla tüketmekten kaçının.
• Sağlıklı kilo: VKİ'nizi 30'un altında tutmaya çalışın. Obezite cerrahisi seçenekleri hakkında bilgi alın.
• Akdeniz diyeti: Sebze, meyve, tam tahıllar, kuruyemişler ve zeytinyağı ağırlıklı beslenme benimseyin.
• Düzenli egzersiz: Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta fiziksel aktivite yapın.
• Diyabet yönetimi: Kan şekerinizi düzenli kontrol edin, ani diyabet gelişiminde pankreas değerlendirmesi isteyin.
• Genetik danışmanlık: Ailede pankreas kanseri öyküsü varsa genetik test ve düzenli tarama yaptırın.
• Düzenli kontrol: 50 yaş üzerinde yıllık sağlık taramalarını aksatmayın.

Türkiye'de Pankreas Kanseri: Güncel İstatistikler

Türkiye'de pankreas kanseri en sık görülen 10 kanser türü arasında yer almaktadır. Her yıl yaklaşık 7.000 kişiye pankreas kanseri tanısı konulmakta ve bu vakaların %63'ünü erkek hastalar oluşturmaktadır. Vakaların %60-70'i ileri evrede tanı almakta ve hastaların çoğunda tanı anında tümör ameliyat edilemez durumda bulunmaktadır.

Dünya genelinde pankreas kanseri tüm kanserlerin %3'ünü oluştururken, kansere bağlı ölümlerin %7'sinden sorumludur. ABD'de kansere bağlı ölüm nedenlerinin 3. sırasında yer almaktadır. Yaşam boyu pankreas kanseri geçirme riski yaklaşık 1/64'tür. Bu istatistikler, erken tanı ve korunma stratejilerinin ne denli önemli olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

Pankreas Kanseri Cerrahisi ve Multidisipliner Yaklaşım

Pankreas kanserinde cerrahi tedavi, hastalığın evresine bağlı olarak en etkili tedavi seçeneğidir. Whipple prosedürü (pankreatikoduodenektomi), pankreas başı tümörlerinde en sık uygulanan cerrahi yöntemdir. Op. Dr. Murat Üstün, kanser cerrahisi alanındaki deneyimiyle multidisipliner bir yaklaşım benimseyerek, her hastaya özel tedavi planları oluşturmaktadır.

Erken evrede teşhis edilen pankreas kanserinde cerrahi başarı oranları belirgin şekilde yükselmektedir. Bu nedenle risk faktörlerinin bilinmesi, düzenli tarama ve erken tanı, tedavi başarısını doğrudan etkileyen kritik unsurlardır.

Sonuç

Pankreas kanseri, sessiz ilerlemesi ve geç evrede tanı alması nedeniyle en tehlikeli kanser türlerinden biri olmaya devam etmektedir. Ancak risk faktörlerinin bilinmesi ve proaktif bir yaklaşım benimsenmesi, hem bireylerin hem de sağlık profesyonellerinin bu hastalıkla mücadelesinde güçlü bir araç sunmaktadır.

Sigara bırakma, sağlıklı beslenme, kilo kontrolü ve düzenli sağlık taramaları gibi basit ama etkili adımlar, pankreas kanseri riskini önemli ölçüde azaltabilir. Aile öyküsü veya genetik yatkınlığı olan bireyler için ise düzenli MRCP veya EUS taraması, erken tanı ve tedavi şansını artırmaktadır.

Kaynak: Kim GE. Pancreatic Cancer: Top 10 Triggers for an Often-Silent Disease. Medscape Gastroenterology. 13 Şubat 2026.